Şiir Gibi Bir Mezar Taşı Yazısı

24 07 2007

METİN KARABAŞOĞLU

Hüve’l-Bâki

Âh ile zâr kılarak tazeliğime doymadım.

Çün ecel peymânesi dolmuş murâdım almadım.

Hasreten fâni cihânda tûl-i ömr sürmedim.

Fîrkaten takdir bu imiş tâ ezelden bilmedim.

Sâbıkan mâlikâne halîfesi Seyyid

İbrahim Efendizâde es-Seyyid

Mehmet Ârif Beyin kerîmesi

On dört yaşanda vefat eden

Merhûme Şerîfe Rabia Hanım’ın

Rûhîçûn FâtihaFî 9 Safer sene 1228”
 

    Şiir gibi bir mezar taşı yazısı…  Metinden anlaşılacağı üzere, mezarda yatan Şerîfe Rabia isimli henüz onbeşine gelmeden vefat eden bir genç kız. Mezar, Zeytinburnu Çamlık mezarlığında bulunuyor. “Zamanı Aşan Taşlar” ı karıştırırken rastladığım bu mezar taşı yazısı beni hüzünlendirdi.

     Büyüklerimin bulunduğu mezarlığı ne zaman ziyaret etsem, çocuk mezarı olduğu ilk bakışta belli olan bir mezar gözüme takılır durur hep. Mini taşlarla örülmüş mezarın üstü çiçek ve yeşil otlarla kaplı olur genelde. Belli ki bizim aileden bir çocuk. Çünkü, dedem, babam ve dedemin annesinin mezarlarının arasına defnedilmiş. Ama taşı olmadığı için kime ait olduğu tam bilinmiyor.

 Taş Gazeli

    Taşın, taş olmadığı yerlerden biridir mezarlıklar. Taş, bir mezar başında, sanat eseridir, takvim yaprağıdır, tarih kitabıdır, ölümü anlatan vaizdir, arşiv belgesidir. Ama her durumda zamanı aşan bir yönü vardır mezar taşının. Mezar taşı, bu özellikleri ile, “ölümü hatırlatan iyi bir nasihatçi” olmanın ötesinde bir yerde durur.

    Taşın taş olmama ihtimali, aklıma ilk kurs yıllarında düşmüştü. Bakara’da rastladığım “…öyle taşlar var ki, içlerinden ırmaklar akar, yine öyle taşlar var ki, çatlarlar da bağırlarından su fışkırır” sözünden sonra her taşa farklı bakar oldum çünkü.

    Bir de, lise yıllarında karşıma çıkan Osman Sarı’nın Taş Gazeli… Gazelin ilk dörtlüğü hep dilimde dolaştı durdu.

“Taş taş değil bağrındır taş senin

Nereni nasıl yaksın söyle bu ateş senin

Bir katılıktı dinamit söyle söker mi yürekleri

Başın bir kez bu kalbe çarpmasın ey taş senin”

Taş okumak

     Osmanlı topraklarının her yerindeki mezarlıklarda binlerce mezar taşı var böyle. Bu topraklarda yaşayan her insan, mezar taşları konusunda az da olsa malumat sahibi olması gerekir. Mezar taşlarının, yıllarca eğitim, araştırma ve en azından Osmanlıca gerektiren, derin ve geniş bir alan olmasına rağmen “genel kültür” babından bir bilgi sahibi olmanın zor olmadığını düşünüyorum. Sonuçta o taşta anlatılan, çok değil bir iki veya üç kuşak öncemizden bir büyüğümüz, dedemiz, atamız.

    Hiç değilse, Müslüman mezarı ile diğer din mensuplarına ait mezarlar nasıl ayırt edilir, bir mezarda kitabe nereye denir, kitabe üzerinde yer alan sembollerin en yaygın olanlarının anlamları nedir gibi soruların cevaplarını kendimiz bulabilmeliyiz.

Mezar taşı unutkanlık mı yapar?

   Mezara, mezar taşına bakmak ve kitabesini okumak, insanda unutkanlık mı yapar? Hayır elbette, mezar taşı insana, geçmişi öğretir; dedesini, babasını, atasını, tarihini, dilini, mirasını hatırlatır. Yani unutkanlıktan kaynaklanan eksiklerini azaltır.

Terk eyledi vâlidinin bir gülü

    Süleymaniye Camii kabristanında bulunan bu tek mezarda iki kişiye ait kitabe bulunmaktadır; biri yetişkin kadına, diğeri ise bir erkek çocuğa ait.

    Sebebi şudur: Doğum anında veya çok kısa aralıklarla anne ve çocuğu vefat ederse, aynı mezara gömülüyor ve tek bir pehle taşına (yatay olarak kabre örtülen ve üstüne kitabe dikilen taşı iki tane mezar taşı dikiliyordu. Böylece kitabedeki yazıyı okuyamasanız bile, ölüm sebebini anlayabiliyordunuz. Bu adet, Osmanlı geç döneminde görülmeye başlamış.

   Fotoğraftaki kadın mezar taşının yazısı biraz silindiği için okuyamadım. Fakat tarihlere baktığımızda iki gün arayla öldüklerini görüyoruz. Oğul 15 Ramazanda, anne 17 Ramazanda vefat etmiş.

Küçük erkek çocuğun mezar taşında şunlar yazılı:

“Ah mine’l-mevt

Terk eyledi vâlidinin bir gülü

Taze idi oldu cennet bülbülü

Mumcular Kethüdası Hacı Ahmet

Efendinin mahdûmu Mustafa 

 Efendinin ruhuna Fâtiha

Fî 15 Ramazan sene 1276 Miladî: 7 Nisan 1860ı” 

Zamanı Aşan Taşlar

    Dr. Süleyman Berk’in yakın tarihte hat sanatı öğrencileri için ders kitabı özelliği taşıyan Hat Sanatı kitabı çıkmıştı. Şimdi de “Zamanı Aşan Taşlar” kitabı elimizde. Yakında da Bursa Ulu Cami’ye dair bir çalışması ile gündemimizde olacak.

    “Zamanı Aşan Taşlar” Zeytinburnu Belediyesi’nin bir projesi olarak, Dr. Süleyman Berk ve ekibinin 2 yıl süren çalışması ile meydana geldi. Çalışma çerçevesinde, Zeytinburnu’ndaki 15 mezarlık ve hazirede sağlam kalmış 3 bin 500 tarihi mezar tek tek numaralandı, temizlendi, fotoğraşandı, kitabeleri kaydedildi, okundu ve bilgi fişlerine geçildi.

   Bu çalışmalardan sonra 2 kitap meydana getirildi. Biri envanter kitabı… 522 sayfalık envanter kitabında her mezar taşının siyah beyaz fotoğrafı ile kitabe yazısı yer alıyor. Diğer kitap 352 sayfadan oluşuyor. Bu kitap ise fotoğraf ağırlıklı ve prestij amaçlı hazırlanmış.

    Zeytinburnu sınırları içinde bulunan mezarlıklar adeta birer Osmanlı ve Türkiye özeti. Musa Muslihiddin (Merkez Efendiı, Seyyid Nizam, Hattat Kayışzade, Hafız Osman Efendi, Tamburi Cemil gibi şahsiyetlerin yattığı bu mezarlıkların yakın tarihten bazı ünlü medfunları da şöyle: Halide Edip Adıvar, Tahsin Öz, Ressam İbrahim Çallı, Sadettin Kaynak, Rıza Nur, Ekrem Hakkı Ayverdi, Samiha Ayverdi.

    Her iki kitabın başlangıç kısmında, mezar taşlarındaki sembollerin ve başlıkların anlamları, kitabedeki hat sanatının önemi ve özellikleri, kimlik, tarih, ebcet konularına dair bölüm yer alıyor. Bu bölüm, mezarlıklar ile ilgili temel bilgileri edinmek isteyenler için işe yarar nitelikte.

“Zamanı Aşan Taşlar” ı Zeytinburnu Belediyesi’nin www.zeytinburnu.bel.tr adresinden pdf olarak indirebilirsiniz.

Mezar taşı kitâbelerinin yapısı

    Mezar taşı kitâbelerinde üç önemli sanat göze çarpmaktadır. Taş işçiliği, yazı sanatı ve mezar taşlarında bulunan dînî ve edebî ifadeler. Yapı olarak mezar taşları birbirlerine benzemekle beraber ana farklılık erkek ve bayan mezar taşlarında görülür.

   Batıda en, boy ve derinliği olan insan ve hayvan figürleri çalışılmasına karşılık, Osmanlı’da özellikle mimari unsurlarda çok farklı bezemelere sahip taş işçiliği kullanılmıştır. Bunun için mezar taşı kitâbeleri, taş işçiliği olarak çok zengindir.

   Erkek mezar taşları başlık taşımalarına karşılık, kadın mezar taşlarında daha çok kadın zarâfetini yansıtan çiçek motişeri bulunmaktadır. Erkek mezar taşlarında, sosyal statü gereği başlıklar çok çeşitlidir.

   Kadın olsun erkek olsun bir mezar taşı kitâbesinin yapısı (farklı tasnişer yapılabilirse deı şu bölümlere ayrılabilir.

1- Başlık ve Sembol,

 2- Serlevha,

3- Kimlik,

4- Dua,

5- Tarih.

    Bu tasnif ana başlıkları itibariyle yapılmıştır. Bu bölümler çoğu zaman yer değiştirebildiği gibi, birbiri içine yedirilmiş olarak da yer alabilmektedir. Yine bazı taşlarda bu bölümlerin biri yahut ikisi yer almamaktadır. Bazı mezar taşlarında manzum ifadeler yer almakta, bazı mezar taşlarında ölüm tarihi  bulunmadığı gibi bazı mezar taşlarında, mevtanın ölüm günü saati ile verilmiştir.


İşlemler

Bilgi

One response

8 03 2010
sibelyk

ya arkadaslar bana da guzel bi tas siiri gerekiyo kuzenim icin lutfen bilen varsa yardimci olsun

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Google fotoğrafı

Google hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s




%d blogcu bunu beğendi: